พระจักขุบาล ผู้มีดวงตาดับแต่มโนธรรมสว่างไสว

ในสมัยพุทธกาล พระจักขุบาลได้ตั้งสัจจอธิษฐานเจริญสมณธรรมตลอดพรรษา ๓ เดือน โดยไม่เอนกายนอนเลยแม้แต่น้อย ต่อมาท่านเกิดโรคลมในดวงตาอย่างรุนแรง หมอได้ปรุงยาหยอดตามาถวายพร้อมกำชับว่าต้องหยอดในท่านอนจึงจะหาย

แต่ด้วยความตั้งมั่นในสัจจบารมี ท่านจึงเลือกหยอดยาในท่านั่งสมาธิ ทำให้ดวงตาค่อยๆ บอดสนิทลง ในคืนเดียวกับที่ดวงตาเนื้อของท่านดับสนิทลงนั้น ท่านก็ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ มีดวงตาเห็นธรรมอันสว่างไสวบริสุทธิ์

ต่อมาในคืนฝนตก ท่านเดินจงกรมและได้เหยียบแมลงเม่าที่ร่วงหล่นบนพื้นตายเป็นจำนวนมากโดยที่ท่านมองไม่เห็น พระภิกษุบางรูปเห็นเข้าจึงนำความไปกราบทูลพระพุทธองค์ว่าพระจักขุบาลทำปาณาติบาต

พระบรมศาสดาจึงตรัสว่า "จักขุบาลเป็นพระอรหันต์ผู้หมดกิเลสแล้ว ไม่มีเจตนาที่จะฆ่าสัตว์เลย กรรมย่อมเกิดจากเจตนา เมื่อใจไม่มีเจตนา ย่อมไม่มีบาป มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา — ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ"