ปฐมเทศนาที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแก่พระปัญจวัคคีย์ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทรงประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ และอริยสัจ ๔ ทำให้พระอัญญาโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรม
เอวัมเม สุตัง, เอกัง สะมะยัง ภะคะวา, พาราณะสิยัง วิหะระติ อิสิปะตะเน มิคะทาเย,
[ เอ-วัม-เม สุ-ตัง, เอ-กัง สะ-มะ-ยัง ภะ-คะ-วา, พา-รา-ณะ-สิ-ยัง วิ-ฮะ-ระ-ติ อิ-สิ-ปะ-ตะ-เน มิ-คะ-ทา-เย, ]
ข้าพเจ้า (พระอานนท์) ได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี,
ตัต๎ระ โข ภะคะวา ปัญจะวัคคิเย ภิกขู อามันเตสิ, ท๎เวเม ภิกขะเว อันตา ปัพพะชิเตนะ นะ เสวิตัพพา, โย จายัง กาเมสุ กามะสุขัลลิกานุโยโค ฮีโน คัมโม โปถุชชะนิโก อะนะริโย อะนัตถะสัญหิโต, โย จายัง อัตตะกิละมะถานุโยโค ทุกโข อะนะริโย อะนัตถะสัญหิโต,
[ ตัด-ระ โข ภะ-คะ-วา ปัน-จะ-วัก-คิ-เย พิก-ขู อา-มัน-เต-สิ, ทะ-เว-เม พิก-ขะ-เว อัน-ตา ปับ-พะ-ชิ-เต-นะ นะ เส-วิ-ตับ-พา, โย จา-ยัง กา-เม-สุ กา-มะ-สุ-ขัน-ลิ-กา-นุ-โย-โค ฮี-โน คัม-โม โป-ถุด-ชะ-นิ-โค อะ-นะ-ริ-โย อะ-นัด-ถะ-สัน-หิ-โต, โย จา-ยัง อัด-ตะ-กิ-ละ-มะ-ถา-นุ-โย-โค ทุก-โข อะ-นะ-ริ-โย อะ-นัด-ถะ-สัน-หิ-โต, ]
ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเตือนพระภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ที่สุดสองอย่างนี้ บรรพชิตไม่พึงเสพ คือ การประกอบตนให้พัวพันด้วยกามสุข เป็นของเลวทราม เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, และการทรมานตนให้ลำบากเปล่า เป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์,
เอเต เต ภิกขะเว อุโภ อันเต อะนุปะคัมมะ มัชฌิมา ปะฏิปะทา ตะถาคะเตนะ อะภิสัมพุทธา, จักขุกะระณี ญาณะกะระณี อุปะสะมายะ อะภิญญายะ สัมโพธายะ นิพพานายะ สังวัตตะติ.
[ เอ-เต เต พิก-ขะ-เว อุ-โภ อัน-เต อะ-นุ-ปะ-คัม-มะ มัด-ฉิ-มา ปะ-ติ-ปะ-ทา ตะ-ถา-คะ-เต-นะ อะ-ภิ-สัม-พุด-ทา, จัก-ขุ-กะ-ระ-ณี ญา-ณะ-กะ-ระ-ณี อุ-ปะ-สะ-มา-ยะ อะ-ภิน-ยา-ยะ สัม-โพ-ทา-ยะ นิบ-พา-นา-ยะ สัง-วัด-ตะ-ติ. ]
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ข้อปฏิบัติสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ที่สุดทั้งสองอย่างนั้น อันตถาคตได้ตรัสรู้ชอบแล้ว เป็นทางทำดวงตาให้เกิด เป็นทางทำปัญญาให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน.
กะตะมา จะ สา ภิกขะเว มัชฌิมา ปะฏิปะทา... อะยะเมวะ อะริโย อัฏฐังคิโก มัคโค, เสยยะถีทัง, สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปโป สัมมาวาจา สัมมากัมมันโต สัมมาอาชีโว สัมมาวายาโม สัมมาสะติ สัมมาสะมาธิ.
[ กะ-ตะ-มา จะ สา พิก-ขะ-เว มัด-ฉิ-มา ปะ-ติ-ปะ-ทา... อะ-ยะ-เม-วะ อะ-ริ-โย อัด-ถัง-คิ-โก มัก-โค, เสย-ยะ-ถี-ทัง, สัม-มา-ทิด-ถิ สัม-มา-สัง-คับ-โป สัม-มา-วา-จา สัม-มา-กัม-มัน-โต สัม-มา-อา-ชี-โว สัม-มา-วา-ยา-โม สัม-มา-สะ-ติ สัม-มา-สะ-มา-ธิ. ]
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ข้อปฏิบัติสายกลางนั้นคืออะไรเล่า? คืออริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ ความเห็นชอบ ความดำริชอบ วาจาชอบ การงานชอบ การเลี้ยงชีพชอบ ความเพียรชอบ ความระลึกชอบ ความตั้งใจมั่นชอบ.
อิทัง โข ปะนะ ภิกขะเว ทุกขัง อะริยะสัจจัง... อิทัง โข ปะนะ ภิกขะเว ทุกขะสะมุทะโย อะริยะสัจจัง... อิทัง โข ปะนะ ภิกขะเว ทุกขะนิโรโธ อะริยะสัจจัง... อิทัง โข ปะนะ ภิกขะเว ทุกขะนิโรธะคามินี ปะฏิปะทา อะริยะสัจจัง.
[ อิ-ทัง โข ปะ-นะ พิก-ขะ-เว ทุก-ขัง อะ-ริ-ยะ-สัด-จัง... ทุก-ขะ-สะ-มุ-ทะ-โย... ทุก-ขะ-นิ-โร-โธ... ทุก-ขะ-นิ-โร-ทะ-คา-มิ-นี ปะ-ติ-ปะ-ทา อะ-ริ-ยะ-สัด-จัง. ]
ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้คือทุกขอริยสัจ... นี้คือทุกขสมุทัยอริยสัจ (เหตุเกิดทุกข์)... นี้คือทุกขนิโรธอริยสัจ (ความดับทุกข์)... นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ (ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์).
พระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่ปัญจวัคคีย์ จำแนกขันธ์ ๕ ว่าเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ทำให้พระภิกษุปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ รูปบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์พร้อมกัน
พระสูตรแสดงหลักการดำเนินชีวิต ๓๘ ประการ ตั้งแต่การไม่คบคนพาล จนถึงจิตเกษมไม่หวั่นไหวในโลกธรรม ซึ่งนำความสุขความเจริญสูงสุดมาสู่ชีวิต
พระสูตรว่าด้วยอานิสงส์ ๑๑ ประการของผู้เจริญเมตตาเจโตวิมุตติ หลับเป็นสุข ตื่นเป็นสุข ไม่ฝันร้าย เป็นที่รักของมนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลาย
พระสูตรที่พระพุทธองค์ประทานแก่เหล่าพระภิกษุที่ไปจำพรรษาในป่าแล้วถูกรุกขเทวดารบกวน เมื่อเจริญสูตรนี้ เทวดากลับรักใคร่และคอยพิทักษ์รักษา
