พระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่ปัญจวัคคีย์ จำแนกขันธ์ ๕ ว่าเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ทำให้พระภิกษุปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ รูปบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์พร้อมกัน
รูปัง ภิกขะเว อะนัตตา, รูปัญจะ หิทัง ภิกขะเว อัตตา อะภะวิสสะ, นะยิทัง รูปัง อาพาธายะ สังวัตเตยยะ, ลัพเภถะ จะ รูเป, เอวัง เม รูปัง โหตุ, เอวัง เม รูปัง มา อะโหสีติ.
[ รู-ปัง พิก-ขะ-เว อะ-นัด-ตา, รู-ปัน-จะ หิ-ทัง พิก-ขะ-เว อัด-ตา อะ-ภะ-วิส-สะ, นะ-ยิ-ทัง รู-ปัง อา-พา-ทา-ยะ สัง-วัด-เตย-ยะ, ลับ-เภ-ถะ จะ รู-เป, เอ-วัง เม รู-ปัง โหน-ตุ, เอ-วัง เม รู-ปัง มา อะ-โห-สี-ติ. ]
ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ตัวตน หากรูปนี้จักเป็นตัวตนแล้วไซร้ รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลก็พึงได้ในรูปตามปรารถนาว่า ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด อย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
ยัส๎มา จะ โข ภิกขะเว รูปัง อะนัตตา, ตัส๎มา รูปัง อาพาธายะ สังวัตตะติ, นะ จะ ลัพภะติ รูเป, เอวัง เม รูปัง โหตุ, เอวัง เม รูปัง มา อะโหสีติ.
[ ยัด-สะ-มา จะ โข พิก-ขะ-เว รู-ปัง อะ-นัด-ตา, ตัด-สะ-มา รู-ปัง อา-พา-ทา-ยะ สัง-วัด-ตะ-ติ, นะ จะ ลับ-พะ-ติ รู-เป, เอ-วัง เม รู-ปัง โหน-ตุ, เอ-วัง เม รู-ปัง มา อะ-โห-สี-ติ. ]
แต่เพราะรูปไม่ใช่ตัวตน รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธเจ็บไข้ และบุคคลย่อมไม่ได้ตามปรารถนาในรูปว่า ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด อย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
เวทะนา อะนัตตา... สัญญา อะนัตตา... สังขารา อะนัตตา... วิญญาณัง อะนัตตา...
[ เว-ทะ-นา อะ-นัด-ตา... สัน-ยา อะ-นัด-ตา... สัง-ขา-รา อะ-นัด-ตา... วิน-ญา-นัง อะ-นัด-ตา... ]
เวทนาก็ไม่ใช่ตัวตน... สัญญาก็ไม่ใช่ตัวตน... สังขารทั้งหลายก็ไม่ใช่ตัวตน... วิญญาณก็ไม่ใช่ตัวตน...
ตัง กิง มัญญะถะ ภิกขะเว, รูปัง นิจจัง วา อะนิจจัง วาติ? อะนิจจัง ภันเต. ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วา ตัง สุขัง วาติ? ทุกขัง ภันเต. ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วิปะริณามะธัมมัง, กัลลัง นุ ตัง สะมะนุปัสสิตุง, เอตัง มะมะ, เอโสหะมัส๎มิ, เอโส เม อัตตาติ? โน เหตัง ภันเต.
[ ตัง กิง มัน-ยะ-ถะ พิก-ขะ-เว, รู-ปัง นิด-จัง วา อะ-นิด-จัง วา-ติ? อะ-นิด-จัง พัน-เต. ยัม-ปะ-นา-นิด-จัง ทุก-ขัง วา ตัง สุ-ขัง วา-ติ? ทุก-ขัง พัน-เต. ยัม-ปะ-นา-นิด-จัง ทุก-ขัง วิ-ปะ-ริ-ณา-มะ-ทัม-มัง, กัน-ลัง นุ ตัง สะ-มะ-นุ-ปัด-สิ-ตุง, เอ-ตัง มะ-มะ, เอ-โส-หะ-มัด-สะ-มิ, เอ-โส เม อัด-ตา-ติ? โน เห-ตัง พัน-เต. ]
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นตัวตนของเรา? ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า.
ปฐมเทศนาที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแก่พระปัญจวัคคีย์ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทรงประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ และอริยสัจ ๔ ทำให้พระอัญญาโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรม
พระสูตรแสดงหลักการดำเนินชีวิต ๓๘ ประการ ตั้งแต่การไม่คบคนพาล จนถึงจิตเกษมไม่หวั่นไหวในโลกธรรม ซึ่งนำความสุขความเจริญสูงสุดมาสู่ชีวิต
พระสูตรว่าด้วยอานิสงส์ ๑๑ ประการของผู้เจริญเมตตาเจโตวิมุตติ หลับเป็นสุข ตื่นเป็นสุข ไม่ฝันร้าย เป็นที่รักของมนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลาย
พระสูตรที่พระพุทธองค์ประทานแก่เหล่าพระภิกษุที่ไปจำพรรษาในป่าแล้วถูกรุกขเทวดารบกวน เมื่อเจริญสูตรนี้ เทวดากลับรักใคร่และคอยพิทักษ์รักษา
