ปฏิจจสมุปปาทสูตร (วงล้อแห่งเหตุปัจจัย)
บทนำและความหมาย
พระสูตรแสดงกฎธรรมชาติแห่งการอิงอาศัยกันเกิดขึ้นของสรรพสิ่ง (อิทัปปัจจยตา) การเกิดดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวล
พระสูตรแสดงกฎธรรมชาติแห่งการอิงอาศัยกันเกิดขึ้นของสรรพสิ่ง (อิทัปปัจจยตา) การเกิดดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวล
อิมัส๎มิง สะติ อิทัง โหติ, อิมัสสุปปาทา อิทัง อุปปัชชะติ, อิมัส๎มิง อะสะติ อิทัง นะ โหติ, อิมัสสะ นิโรธา อิทัง นิรุชฌะติ.
[ อิ-มัด-สะ-มิง สะ-ติ อิ-ทัง โห-ติ, อิ-มัด-สุก-ปา-ทา อิ-ทัง อุก-ปัด-ชะ-ติ, อิ-มัด-สะ-มิง อะ-สะ-ติ อิ-ทัง นะ โห-ติ, อิ-มัด-สะ นิ-โร-ทา อิ-ทัง นิ-รุด-ชะ-ติ. ]
เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น, เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี, เพราะความดับไปแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงดับไป.
ยะทิทัง, อะวิชชาปัจจะยา สังขารา, สังขาระปัจจะยา วิญญาณัง, วิญญาณะปัจจะยา นามะรูปัง, นามะรูปะปัจจะยา สะฬายะตะนัง, สะฬายะตะนะปัจจะยา ผัสโส, ผัสสะปัจจะยา เวทะนา, เวทะนาปัจจะยา ตัณหา, ตัณหาปัจจะยา อุปาทานัง, อุปาทานะปัจจะยา ภะโว, ภะวะปัจจะยา ชาติ, ชาติปัจจะยา ชะรามะระณัง โสกะปะริเทวะทุกขะโทมะนัสสุปายาสา สัมภะวันติ, เอวะเมตัสสะ เกวะลัสสะ ทุกขักขันธัสสะ สะมุทะโย โหติ.
[ ยะ-ทิ-ทัง, อะ-วิด-ชา-ปัด-จะ-ยา สัง-ขา-รา, สัง-ขา-ระ-ปัด-จะ-ยา วิน-ญา-นัง, วิน-ญา-ณะ-ปัด-จะ-ยา นา-มะ-รู-ปัง, นา-มะ-รู-ปะ-ปัด-จะ-ยา สะ-ฬา-ยะ-ตะ-นัง, สะ-ฬา-ยะ-ตะ-นะ-ปัด-จะ-ยา ผัด-โส, ผัด-สะ-ปัด-จะ-ยา เว-ทะ-นา, เว-ทะ-นา-ปัด-จะ-ยา ตัน-หา, ตัน-หา-ปัด-จะ-ยา อุ-ปา-ทา-นัง, อุ-ปา-ทา-นะ-ปัด-จะ-ยา พะ-โว, พะ-วะ-ปัด-จะ-ยา ชา-ติ, ชา-ติ-ปัด-จะ-ยา ชะ-รา-มะ-ระ-นัง โส-กะ-ปะ-ริ-เท-วะ-ทุก-ขะ-โท-มะ-นัด-สุ-ปา-ยา-สา สัม-พะ-วัน-ติ, เอ-วะ-เม-ตัด-สะ เก-วะ-ลัด-สะ ทุก-ขัก-ขัน-ทัด-สะ สะ-มุ-ทะ-โย โห-ติ. ]
ได้แก่สิ่งเหล่านี้ คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยสังขารจึงมี, เพราะสังขารเป็นปัจจัยวิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัยนามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัยสฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัยผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัยเวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัยตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัยอุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัยชาติจึงมี, เพราะชาตินั้นแล ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นพร้อม, ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้.
ปฐมเทศนาที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแก่พระปัญจวัคคีย์ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทรงประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ และอริยสัจ ๔ ทำให้พระอัญญาโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรม
พระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่ปัญจวัคคีย์ จำแนกขันธ์ ๕ ว่าเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ทำให้พระภิกษุปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ รูปบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์พร้อมกัน
พระสูตรแสดงหลักการดำเนินชีวิต ๓๘ ประการ ตั้งแต่การไม่คบคนพาล จนถึงจิตเกษมไม่หวั่นไหวในโลกธรรม ซึ่งนำความสุขความเจริญสูงสุดมาสู่ชีวิต
พระสูตรว่าด้วยอานิสงส์ ๑๑ ประการของผู้เจริญเมตตาเจโตวิมุตติ หลับเป็นสุข ตื่นเป็นสุข ไม่ฝันร้าย เป็นที่รักของมนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลาย